Gốm sứ Bát Tràng: nhận biết men và chất lượng nung
Phân biệt men rạn, men lam và men ngọc, cách nhận ra gốm nung đủ nhiệt qua tiếng gõ và độ thấm nước, cùng dấu hiệu tách hàng in decal khỏi hàng vẽ tay.
Hai bộ đồ thờ cùng kiểu dáng, cùng màu men, chênh nhau vài lần về giá. Gõ nhẹ vào thành, một bộ cho tiếng ngân, bộ kia cho tiếng đục và cụt.
Khác biệt nằm ở nhiệt độ lò, không nằm ở hình vẽ bên ngoài. Đó cũng là thứ người mua kiểm tra được trong vài phút ngay tại cửa hàng.
Bát Tràng là làng nghề gốm lâu đời thuộc TP Hà Nội, và cũng là cái tên bị mượn nhiều nhất trên thị trường đồ thờ. Ba nhóm dấu hiệu dưới đây giúp đánh giá món đồ theo đúng thứ tạo nên giá trị của nó.
BA DÒNG MEN HAY GẶP
Men rạn
Men rạn hình thành khi lớp men và xương gốm co ngót khác nhau lúc nguội, tạo ra mạng vết nứt li ti trên bề mặt. Đây là kỹ thuật cổ được các lò ở Bát Tràng phục hồi và phát triển.
Vết rạn thật có chiều sâu, chạy ngẫu nhiên, ô lớn ô nhỏ không đều. Nhìn nghiêng dưới đèn sẽ thấy các đường rạn nằm trong lớp men chứ không nổi lên trên.
Hàng giả men rạn thường vẽ hoặc in mạng lưới lên bề mặt rồi phủ men bóng. Dấu hiệu là các ô đều tăm tắp, kích thước lặp lại, và cùng một mô típ trên nhiều món khác nhau.
Men lam
Men lam là hoa văn vẽ bằng ôxít cô ban dưới lớp men rồi nung một lần ở nhiệt độ cao. Vì màu nằm dưới men nên khi vuốt tay lên hình vẽ sẽ thấy phẳng lì, không hề có gờ.
Sắc lam của hàng vẽ tay có chỗ đậm chỗ nhạt theo lực bút, đôi chỗ màu loang nhẹ ra ngoài nét. Đó là đặc điểm bình thường của kỹ thuật này, không phải lỗi.
Men ngọc
Men ngọc cho sắc xanh lục nhạt, lớp men dày và trong. Màu đọng đậm hơn ở các chỗ trũng của hoa văn chìm và nhạt dần ở gờ nổi.
Đây là cách phân biệt nhanh với sơn phủ màu xanh: sơn cho màu đều khắp bề mặt, không có hiện tượng đọng theo độ sâu của khối.
DẤU HIỆU GỐM NUNG ĐỦ NHIỆT
Nhiệt độ lò quyết định xương gốm kết khối đến đâu. Kết khối càng tốt thì độ hút nước càng thấp và món đồ càng bền.
- Tiếng gõ. Búng nhẹ móng tay vào thành món đồ; gốm nung đủ nhiệt cho tiếng thanh và ngân kéo dài, hàng non lửa cho tiếng đục và tắt ngay.
- Đáy không men. Lật trôn lên xem phần xương lộ ra: mịn, chắc, màu trắng xám đều là dấu hiệu tốt; xốp, có sạn hoặc bám bụi phấn là dấu hiệu non lửa.
- Độ thấm nước. Đổ nước vào lòng món đồ và để yên khoảng nửa giờ, sau đó sờ mặt ngoài và trôn xem có ẩm không.
- Bề mặt men. Men phủ đều, không có mảng khô ráp hay bọt vỡ dày đặc.
- Độ cong vênh. Đặt món đồ lên mặt phẳng và xoay thử; kênh hoặc lắc là dấu hiệu biến dạng trong lò.
Với bát hương, khả năng không thấm nước còn quan trọng hơn vì món đồ phải đứng cố định lâu năm trên mặt gỗ. Kích thước phù hợp được nêu trong bài kích thước bát hương chuẩn.
VẼ TAY VÀ IN DECAL KHÁC NHAU THẾ NÀO
| Dấu hiệu | Vẽ tay | In decal |
|---|---|---|
| Độ dày nét | Đậm nhạt thay đổi theo lực bút | Đều tăm tắp từ đầu đến cuối nét |
| Sờ lên hình | Phẳng, màu nằm dưới men | Thường có gờ nổi rất nhẹ ở mép hình |
| Soi kính lúp | Màu liền mảng, có chỗ loang | Thấy các chấm tram in nhỏ li ti |
| Giữa các món | Không món nào giống hệt món nào | Giống nhau đến từng chi tiết |
| Viền hình | Nét bút có điểm đầu và điểm kết | Đôi khi thấy viền phim trong suốt |
| Độ bền màu | Rất bền vì nung cùng men | Có thể mờ hoặc bong nếu lau chùi nhiều |
Decal không phải hàng kém chất lượng nếu người bán nói đúng. Nó cho phép làm hoa văn phức tạp với giá thấp hơn nhiều, và phù hợp với đồ trang trí dùng vừa phải.
Vấn đề chỉ phát sinh khi hàng in được bán với giá của hàng vẽ tay. Cách so sánh giá giữa các món tương tự có trong bài giá vật phẩm phụ thuộc yếu tố nào.
CHỌN GỐM SỨ CHO BÀN THỜ
- Ưu tiên món không thấm nước và không cong vênh trước khi xét đến hoa văn.
- Chọn cùng một dòng men cho cả bộ để màu không lệch giữa các món.
- Kiểm tra miệng và gờ xem có sứt mẻ nhỏ, vì đây là chỗ dễ va nhất khi lau dọn.
- Đặt thử lên mặt bàn định dùng để xem tỷ lệ, đừng chỉ nhìn ảnh.
- Hỏi rõ món đó vẽ tay hay in, men rạn tự nhiên hay men giả rạn.
So sánh giữa hai chất liệu phổ biến nhất cho đồ thờ nằm ở bài chọn đồ thờ bằng đồng hay gốm sứ.
ĐIỀU CẦN NÓI RÕ
Những gì kiểm chứng được ở một món gốm là độ kết khối của xương, độ thấm nước, độ phẳng, chất men và tay nghề vẽ. Đó cũng là các yếu tố quyết định món đồ dùng được bao lâu.
Hoa văn và biểu tượng trên gốm thuộc phạm vi văn hóa và thẩm mỹ. Chúng không tác động đến tài chính, sức khỏe hay công việc theo cách chứng minh được, và không nên là lý do để chấp nhận mức giá cao bất thường.
Cách làm và cách bài trí đồ thờ khác nhau giữa các vùng miền và giữa các gia đình. Không có chuẩn duy nhất, và nếp nhà đã có nên được giữ.
TÓM TẮT NHỮNG ĐIỂM CHÍNH
- Men rạn thật có vết nứt nằm trong lớp men, ô lớn ô nhỏ ngẫu nhiên; men giả rạn đều tăm tắp và lặp mô típ.
- Men lam vẽ dưới men nên vuốt tay lên hình thấy phẳng lì, không có gờ.
- Men ngọc đọng đậm ở chỗ trũng của hoa văn; sơn phủ thì màu đều khắp.
- Gốm nung đủ nhiệt cho tiếng gõ thanh và ngân, trôn mịn chắc, không thấm nước sau nửa giờ.
- Decal lộ ra ở chấm tram khi soi kính lúp và ở việc nhiều món giống hệt nhau.
- Decal không phải hàng giả — vấn đề chỉ nằm ở việc bị bán với giá của hàng vẽ tay.
Các bộ đồ thờ men rạn hiện có nằm trong nhóm đồ thờ gốm sứ men rạn. Cách chọn lọ hoa đi kèm cho cân bộ có trong bài chọn lọ hoa thờ cúng.
CÂU HỎI THƯỜNG GẶP
Men rạn có phải là lỗi của món gốm không?
Không. Men rạn là hiệu ứng chủ ý, hình thành do lớp men và xương gốm co ngót khác nhau khi nguội, và là kỹ thuật cổ được các lò ở Bát Tràng phục hồi. Điều cần phân biệt là rạn thật nằm trong lớp men với ô lớn ô nhỏ ngẫu nhiên, còn rạn giả chỉ là mạng lưới vẽ hoặc in trên bề mặt.
Gốm men rạn để lâu ngả màu ở các đường rạn có sao không?
Đó là diễn biến tự nhiên. Các khe rạn rất nhỏ nên bám bụi và hơi ẩm theo thời gian, khiến mạng rạn hiện rõ hơn và ngả vàng nhẹ. Nhiều người coi đây là nét đẹp riêng của dòng men này. Nếu muốn giữ sáng, chỉ cần lau khô thường xuyên bằng khăn mềm và tránh để món đồ tiếp xúc dầu mỡ.
Hàng in decal có dùng cho bàn thờ được không?
Dùng được, miễn là xương gốm nung đủ nhiệt và người bán nói rõ đó là hàng in. Điểm cần lưu ý là lớp decal nung ở nhiệt thấp có thể mờ hoặc bong sau nhiều lần lau chùi, nên với món phải lau dọn thường xuyên thì hàng vẽ dưới men bền hơn đáng kể.
Làm sao biết món đồ có thật sự làm ở Bát Tràng không?
Không có dấu hiệu vật lý nào chứng minh được nơi sản xuất, vì men và kiểu dáng đều có thể sao chép. Cách thực tế là mua ở nơi có địa chỉ xưởng rõ ràng, có hóa đơn, và đánh giá món đồ theo chất lượng nung, chất men và tay nghề vẽ thay vì theo cái tên in trên nhãn.
Gốm bị nứt men sau một thời gian dùng có nguy hiểm không?
Cần phân biệt nứt men với rạn men. Rạn men là mạng lưới đều khắp bề mặt và không ảnh hưởng tới độ chắc. Nứt xuyên qua cả xương gốm thì khác: món đồ có thể rỉ nước và dễ vỡ khi va chạm, nên tốt nhất là thay món mới thay vì cố dùng tiếp.
Hứa Anh Thuật
Ngũ hành, mệnh tuổi, hướng nhà và cách chọn vật phẩm phù hợp với không gian sống.
Xem hồ sơ và chuyên môn
Để lại bình luận
Thông tin liên hệ chỉ dùng để phản hồi, không hiển thị công khai.