Mâm cúng tất niên gồm những gì và cách bày biện
Tất niên cúng ngày nào, mâm cỗ thường có món gì, ba miền bày khác nhau ra sao và trình tự làm lễ gọn gàng cho gia đình ít người.
Một gia đình bốn người đặt mâm cỗ tất niên mười hai món, ăn hết ba món rồi cất tủ lạnh phần còn lại đến mùng 2. Nhà bên cạnh làm bốn món, ăn hết trong một bữa, dọn xong trước chín giờ tối.
Mâm nào hợp lý hơn phụ thuộc vào số người ngồi vào bàn, không phụ thuộc vào con số món ăn. Đây là điều ít bài hướng dẫn nói thẳng.
Bài này trình bày phần lễ vật, thời điểm và trình tự của lễ tất niên. Phần bài khấn nằm trong bài văn khấn tất niên, nên ở đây không nhắc lại.
TẤT NIÊN LÀ BỮA GÌ VÀ CÚNG NGÀY NÀO
Tất niên nghĩa gốc là kết thúc năm. Đây là bữa cơm cuối cùng của năm cũ, gia đình quây quần, đồng thời là lễ mời tổ tiên về ăn Tết cùng con cháu.
Mốc phổ biến nhất là ngày cuối cùng của tháng Chạp, tức ngày liền trước mùng 1 Tết. Mùng 1 năm nay rơi vào 06/02/2027, còn khoảng 106 ngày nữa.
Vì sao ngày tất niên không cố định
Tháng Chạp có năm đủ ba mươi ngày, có năm thiếu chỉ hai mươi chín ngày. Vì vậy câu nói quen thuộc “cúng ba mươi Tết” không phải năm nào cũng đúng theo lịch.
Ngoài ra, rất nhiều gia đình làm tất niên sớm hơn — từ 25 đến 29 tháng Chạp — để con cháu ở xa về kịp, hoặc để tránh trùng lịch với các nhà khác trong họ.
Doanh nghiệp và cơ quan còn làm tất niên sớm hơn nữa, thường trong tuần cuối trước kỳ nghỉ. Bài lịch nghỉ Tết và cách bố trí công việc có bảng mốc thời gian để đối chiếu.
MÂM CÚNG TẤT NIÊN THƯỜNG GỒM NHỮNG GÌ
Danh sách dưới đây là phần hay gặp nhất, không phải quy định. Nhiều nhà lược bớt, nhiều nhà thêm món riêng theo khẩu vị.
| Nhóm | Nội dung thường thấy | Ghi chú thực tế |
|---|---|---|
| Hương hoa | Hương, hoa tươi, trầu cau, nước sạch | Hoa nên mua trước một ngày, chợ ngày cuối năm giá cao và ít lựa chọn |
| Mâm ngũ quả | Năm loại quả trở lên tùy vùng | Bày sớm từ 29 hoặc 30 tháng Chạp và giữ đến hết mấy ngày đầu năm |
| Cỗ mặn | Gà luộc, xôi hoặc bánh chưng, giò, canh, món xào | Số món tùy số người ăn, không có con số bắt buộc |
| Cỗ chay | Xôi, chè, rau củ, đậu phụ, nấm | Ngày càng nhiều gia đình trẻ chọn phương án này |
| Đồ ngọt | Bánh kẹo, mứt, trà | Phần dễ chuẩn bị trước nhất, mua sớm được |
Điểm chung của mọi cách làm là bàn thờ sạch và đồ cúng tươi. Đó là phần kiểm chứng được, khác với các chi tiết mang tính quy ước.
Mâm gọn cho gia đình ít người
Nếu nhà chỉ có hai đến bốn người, mâm bốn đến năm món là đủ. Gợi ý thường dùng: gà luộc hoặc thịt kho, một đĩa xôi, một bát canh, một đĩa rau, thêm đĩa giò.
Nấu vừa đủ ăn giúp tránh việc thức ăn phải hâm lại nhiều lần trong những ngày nắng ấm cuối tháng 1 và đầu tháng 2 dương lịch.
BA MIỀN LÀM KHÁC NHAU CHỖ NÀO
| Nội dung | Miền Bắc | Miền Trung | Miền Nam |
|---|---|---|---|
| Món tinh bột chính | Bánh chưng, xôi gấc | Bánh tét hoặc bánh chưng tùy nơi | Bánh tét |
| Món mặn tiêu biểu | Gà luộc, giò lụa, nem rán, canh măng | Nem chua, thịt ngâm nước mắm, gà bóp rau răm | Thịt kho hột vịt, khổ qua nhồi thịt |
| Cách bày | Nhiều đĩa nhỏ, chú trọng đủ món | Bày vừa phải, mỗi món một đĩa nhỏ | Đĩa lớn, ít món hơn nhưng phần nhiều |
| Thời điểm | Thường chiều tối ngày cuối tháng Chạp | Linh hoạt trong ngày | Nhiều nhà cúng buổi trưa rồi ăn luôn |
Không cột nào trong bảng đúng hơn cột nào. Với gia đình hai miền, cách nhiều nhà đang làm là chọn một nếp chính rồi thêm một hai món tiêu biểu của bên còn lại.
TRÌNH TỰ LÀM LỄ TẤT NIÊN
- Lau dọn bàn thờ và bày đồ thờ. Làm trước một ngày để đến lúc cúng không phải vội.
- Bày mâm ngũ quả và hoa tươi. Đặt phía trong, sát tường, chừa chỗ cho mâm cỗ phía ngoài.
- Đặt mâm cỗ và rót nước. Mâm cỗ đặt trên bàn kê phía dưới nếu bàn thờ hẹp.
- Thắp hương và khấn. Nội dung khấn theo bài khấn gia đình vẫn dùng, hoặc khấn nôm bằng lời của mình.
- Chờ hết tuần hương rồi hạ lễ. Cả nhà ngồi ăn bữa cơm tất niên sau khi hạ mâm.
Về khâu lau dọn, bài lau dọn bàn thờ cuối năm nêu thứ tự lau và những món không nên xê dịch.
NHỮNG LƯU Ý THỰC TẾ
- Đo bàn thờ trước khi mua mâm bồng. Đường kính mâm khoảng một phần ba chiều rộng mặt bàn thờ là vừa. Nhóm mâm bồng thờ cúng có nhiều cỡ để đối chiếu.
- Chia việc nấu thành hai ngày. Món kho, món hầm nấu trước; món xào và canh để sát giờ.
- Không đặt mâm cỗ nóng sát bát hương. Hơi nóng và dầu mỡ bám vào đồ thờ rất khó lau.
- Kiểm tra nến và đèn dầu. Đây là đêm bàn thờ có nhiều đồ dễ cháy nhất trong năm.
- Chuẩn bị sẵn hộp đựng thức ăn thừa. Hạ lễ xong là lúc bếp bận nhất, có hộp sẵn sẽ đỡ lúng túng.
MỖI NHÀ MỘT NẾP, KHÔNG CÓ CHUẨN DUY NHẤT
Lễ tất niên là tập tục văn hóa, được duy trì bằng rất nhiều biến thể theo vùng, theo họ và theo điều kiện từng nhà. Không có danh sách món bắt buộc và không có số món tối thiểu.
Làm gọn không đồng nghĩa với làm sai. Một mâm nhỏ với hoa tươi, nước sạch và vài món nhà nấu vẫn là mâm tất niên đầy đủ ý nghĩa.
Những lời khuyên kiểu thiếu món này thì cả năm sau không thuận không có cơ sở trong chính hệ thống tập tục đó, và thường xuất hiện kèm mục đích bán hàng.
TÓM TẮT NHỮNG ĐIỂM CHÍNH
- Tất niên thường cúng ngày cuối tháng Chạp, nhưng làm sớm từ 25 đến 29 là rất phổ biến.
- Tháng Chạp có năm đủ ba mươi ngày, có năm thiếu — nên “ba mươi Tết” không phải năm nào cũng có.
- Mâm cỗ gồm hương hoa, mâm ngũ quả và phần cỗ mặn hoặc chay; số món tùy số người ăn.
- Ba miền khác nhau rõ ở món tinh bột chính và món mặn tiêu biểu, không miền nào chuẩn hơn.
- Trình tự gọn: dọn bàn thờ trước một ngày, bày quả và hoa, đặt cỗ, thắp hương, hết tuần hương thì hạ lễ.
- Đây là tập tục văn hóa, không phải quy tắc có chế tài. Nếp nhà đã có nên được giữ.
Việc tiếp theo ngay sau bữa tất niên là lễ đêm trừ tịch — nội dung nằm trong bài cúng giao thừa trong nhà và ngoài trời.
CÂU HỎI THƯỜNG GẶP
Cúng tất niên nhất định phải vào ngày ba mươi tháng Chạp không?
Không. Tháng Chạp có năm chỉ có hai mươi chín ngày nên không phải năm nào cũng có ngày ba mươi. Rất nhiều gia đình làm tất niên từ 25 đến 29 tháng Chạp để con cháu ở xa về kịp, hoặc để các nhà trong họ không trùng lịch nhau. Cả hai cách đều đang được thực hành rộng rãi.
Mâm cúng tất niên phải có bao nhiêu món?
Không có con số bắt buộc. Cỗ truyền thống nhiều nơi bày từ tám món trở lên, nhưng đó là mâm cho gia đình đông người và nhiều thế hệ. Nhà hai đến bốn người làm bốn đến năm món là hợp lý, vừa đủ ăn trong một bữa và không phải hâm lại nhiều lần.
Làm mâm chay cho lễ tất niên có được không?
Được, và ngày càng phổ biến. Mâm chay thường gồm xôi, chè, các món rau củ, đậu phụ và nấm. Một số gia đình theo đạo Phật vốn giữ nếp chay từ lâu. Việc chọn chay hay mặn thuộc về nếp nhà, không có bên nào bị coi là làm thiếu.
Cúng tất niên trong nhà hay ngoài sân?
Phần lớn gia đình cúng tại bàn thờ gia tiên trong nhà. Một số nhà có sân rộng hoặc có bàn thờ thiên đặt thêm một mâm nhỏ ngoài trời. Với căn hộ chung cư, cúng tại bàn thờ chính là phương án thuận tiện và an toàn hơn cả.
Sau tất niên còn phải chuẩn bị những gì cho đêm giao thừa?
Thường là mâm lễ đêm trừ tịch, hương nến dự phòng và tiền lì xì. Nhiều gia đình gộp luôn: hạ mâm tất niên, ăn xong rồi bày mâm giao thừa gọn hơn với hoa quả, bánh chưng và trà. Chi tiết có trong bài cúng giao thừa trong nhà và ngoài trời.
Lê Minh Quân
Phong tục thờ cúng, chuẩn bị lễ Tết, chọn đồ thờ và chăm sóc không gian thờ tự trong gia đình.
Xem hồ sơ và chuyên môn
Để lại bình luận
Thông tin liên hệ chỉ dùng để phản hồi, không hiển thị công khai.